ധാരാവി: ചേരികൾക്കുള്ളിലെ ‘ശതകോടീശ്വരൻ’; മുംബൈയുടെ ഹൃദയമിടിപ്പിന്റെ കഥ!
മുംബൈയിലെ ധാരാവിയെക്കുറിച്ച് ഏറ്റവും മികച്ച വാക്കുകൾ കൊണ്ടുപോലും പൂർണമായി വിവരിക്കാൻ സാധിക്കില്ലെന്ന് പ്രശസ്ത എഴുത്തുകാരനായ സൽമാൻ റുഷ്ദി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
മാസങ്ങളോളം അവിടെ താമസിച്ചാൽ മാത്രമേ ധാരാവിയുടെ യഥാർത്ഥ മുഖം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂവെന്നും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.
ധാരാവി ഒരു ചേരിയെന്നതിലുപരി, ഒരു “നഗരത്തിനുള്ളിലെ നഗരം” തന്നെയാണ്. ഒരു വശത്ത് ദാരിദ്ര്യവും ദുസ്ഥിതിയും; മറുവശത്ത് ശക്തമായ തൊഴിൽ സംസ്കാരവും സാമ്പത്തിക ചലനവുമാണ് ഇവിടെ ഒരുമിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നത്.
ദക്ഷിണ മുംബൈയിലെ ബിസിനസ് കേന്ദ്രങ്ങൾക്കും ബാന്ദ്ര-കുർള കോംപ്ലക്സ് പോലുള്ള ആധുനിക മേഖലകൾക്കും പ്രവർത്തന ഊർജം നൽകുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് ധാരാവിയിലാണ്.
വെറും 2.4 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഈ മേഖലയിലായി ഏകദേശം 12 ലക്ഷത്തോളം ആളുകൾ താമസിക്കുന്നു.
ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾ കൃത്യമായില്ലെങ്കിലും, World Bank, UN-Habitat തുടങ്ങിയ അന്താരാഷ്ട്ര സംഘടനകളുടെ വിലയിരുത്തൽ പ്രകാരം ധാരാവിയുടെ വാർഷിക വ്യാപാര മൂല്യം ഒരു ബില്ല്യൺ ഡോളറിനും അതിലുമേറെയുമാണ്.
ധാരാവിയിൽ 20,000-ത്തിലധികം മൈക്രോ സംരംഭങ്ങളുണ്ട്. ചെറിയ മുറികളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന തുകൽ വ്യവസായ യൂണിറ്റുകൾ, റീസൈക്ലിംഗ് കേന്ദ്രങ്ങൾ, വസ്ത്ര നിർമ്മാണ യൂണിറ്റുകൾ, ഭക്ഷ്യസംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയാണ് പ്രധാന മേഖലകൾ. പ്രത്യേകിച്ച് തുകൽ വ്യവസായം ധാരാവിയുടെ തിരിച്ചറിയലായിത്തീർന്നിട്ടുണ്ട്.
ബാഗുകൾ, ചെരുപ്പുകൾ, ജാക്കറ്റുകൾ, വാലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഇവിടെനിന്ന് രാജ്യത്തിനകത്തേക്കും വിദേശ വിപണികളിലേക്കും എത്തുന്നു.
ഏഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കളിമൺ പാത്ര നിർമ്മാണ കേന്ദ്രവും ധാരാവിയിലാണ്. മൺചെരാതുകൾ, പൂച്ചട്ടികൾ, അലങ്കാര പാത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുടെ നിർമ്മാണം ഇവിടെ വർഷംതോറും കോടികളുടെ വ്യാപാരമുണ്ടാക്കുന്നു.
അതേസമയം, ചൂളകളിൽ നിന്നുള്ള പുകയും ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളും തൊഴിലാളികളെ കടുത്ത പ്രതിസന്ധിയിലാക്കുന്നു.
സ്ക്രാപ്പ് റീസൈക്ലിംഗ് മേഖലയാണ് ധാരാവിയിലെ മറ്റൊരു വലിയതും അധികം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാത്തതുമായ വ്യാപാരം. ലോഹം, പ്ലാസ്റ്റിക്, പേപ്പർ തുടങ്ങിയവയുടെ പുനരുപയോഗത്തിലൂടെ മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ മാലിന്യഭാരത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്ക് ഇവിടെയാണ് കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.
പുറംലോകത്തിന് ധാരാവി ചേരികളുടെ കൂട്ടമായാണ് തോന്നുക. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ധാരാവി, കോടിക്കണക്കിന് ഡോളറുകളുടെ മൂല്യമുള്ള ഒരു സജീവ സാമ്പത്തിക ആവാസവ്യവസ്ഥയും, ലക്ഷക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന തൊഴിൽ കേന്ദ്രവുമാണ്.
English Summary
Dharavi in Mumbai is far more than a slum—it is a dense and powerful economic ecosystem. Author Salman Rushdie notes that only long stays can truly reveal its reality. Spread over just 2.4 sq km, Dharavi hosts over 20,000 micro-enterprises in leather goods, pottery, food production and recycling. Despite poverty and poor infrastructure, international estimates suggest its informal economy generates over a billion dollars annually, sustaining a major part of Mumbai’s workforce and urban life.
dharavi-mumbai-hidden-economy-and-life-inside-the-slum-city
Dharavi, Mumbai slum economy, Salman Rushdie, informal economy India, Dharavi leather industry, recycling business Mumbai, pottery industry Dharavi, urban poverty and enterprise
